Nhạc sư thi hào Tạ Cơ Thái Dương
RABINDRANATH TAGORE - 1861-1941  

“Âm nhạc lấp khoảng trống mù mịt vô hạn giữa hai tâm hồn”

Ngoài công trình đồ sộ về Thơ và Văn, đoạt giải văn chương Nobel 1913 đầu tiên cho Á Đông, Rabindranath Tagore còn là một họa sư từng triển lãm tranh ở Paris, London.. khi ông đã 70 tuổi, từng đóng và viết kịch (vở kịch Chandalika-Untouchable Girl, dựa theo chuyện thị giả Ananda của Đức Phật đi xin nước uống từ tay cô gái thứ dân Adivasi), đặc biệt Tagore đã soạn hơn 2230 bản nhạc ngắn dài (có tài liệu ghi 2700 bài), vừa viết lời vừa viết nhạc, và là tác giả cả hai bài quốc ca Ấn Độ và Bangladesh !

Nhạc Tagore có tên riêng trong ngôn ngữ Bengali là Rabindrasangit, bắt nguồn từ dòng nhạc cổ điền Thumri xứ Ấn, khi thánh ca, khi dục ca, khi là giai điệu ragas melody êm dịu, ông dùng những dòng văn dòng thơ..của mình làm lời ca cho ngàn bản nhạc muôn điệu, nhiều bài mang đậm chất đạo ca, thanh thoát, diệu âm..của không gian Hy Mã Lạp Sơn, của thần của thánh, của Phật, của Bhraman, của Shiva..sâu thăm thẳm Bhagavad Gita, Upanishads, trong truyền thống Rita, Rita là Đạo, là diệu lực tạo trật tự thiên nhiên và nhịp điệu vũ trụ. Thơ, Nhạc, Vũ... là ba hình thái bện vào nhau từ bốn năm ngàn năm nay.Thiên tài Tagore đã sống và phản ảnh tâm thức đó, trải dài cảm xúc từ thấp đến cao, to nhỏ, sang hèn, từ người lái đò sông Hằng đến ông điền chủ giầu có... tất cả đều nằm trong thế giới cảm hứng của ông.

Tagore có tư chất một nhạc sư “Khi nghe một bản nhạc, cây đàn sitar tôi cầm bắt được ngay làn điệu, hòa nhập vào ban hợp xướng dễ dàng vì tôi là một ca sĩ. Giữa đám đông ồn ào cuồng nhiệt, tôi mất dọng và thấy chóng mặt.” Gandhi từng nói với ông : với hàng triệu dân đang đau khổ, một bài thơ của tiên sinh đủ làm nức lòng người như món ăn tinh thần, là vì Tagore thường mang đến cho họ ca nhạc, đối với một đại nghệ sĩ, thơ cũng là nhạc và nhạc cũng là thơ, chỉ khác nhau về hình thức trình bày. Trong tập Hợp Nhất Sáng Tạo (Creative Unity 1922), ông viết : một khúc ca không có nhịp điệu (melody) thì cũng chẳng khác gì một con bướm bị bứt cánh, đấy cũng là lý do Tagore thường không in ra lời của bản nhạc. Chính ông mong mỏi người sau có thể quên hết các sáng tác văn chương nghệ thuật nhưng sẽ nhớ mãi những bài ca của ông, vì trong âm nhạc Tagore đã nối kết muôn điệu làm một, tình yêu và đạo lý nhất quán trào dâng lòng người.

Nhạc Tagore chẳng ai ở quê hương Bengal, Đông Bắc Ấn, mà không nghe không hát, nó trở thành dân ca trên đầu môi cửa miệng bình dân lan sang cả Miến Điện vùng nói tiếng Bengali. Vùng Tây Bengal tôn sùng ông như một vị thánh, sau khi ông mất (1941) họ cầu nguyện trước tượng ông và đọc tập đạo thi Gitanjali (theo sát nghĩa là bài ca dâng cầu) như đọc kinh. Tên ông Rabindranath trong ngôn ngữ Bengali có nghĩa là Thần Mặt Trời (Lord of the Sun), Tagore là dịch âm sang Anh ngữ từ Thakùr, chúng tôi chuyển sang tiếng Việt là Tạ Cơ Thái Dương.

Tagore viết rất nhiều về Ca, về Nhạc, bài thơ Dọng Ca Về Già- 1894 là một tuyệt tác diễn tả cảm quan âm nhạc, tuổi già và tình tri kỷ bao năm giữa một lão thần nhã nhạc cung đình với một quân vương bạc đầu:

GIỌNG CA VỀ GIÀ

Cung điện dâng đầy âm thanh
Từ cổ họng người ca sĩ trẻ nốt nhạc tuôn trào nhẩy múa
Giọng sắc như gươm, như đâm như cắt
Phóng bảy âm chớp nhoáng tựa bẩy cánh chim muôn hướng tung bay,
Ngưng lại bất ngờ, rồi thoát đi êm đẹp
Triều thần nín hơi, vỗ tay tán thưởng không ngừng… 
Riêng quân vương Pratap Ray ngồi như tượng gỗ
Từ ấu thơ ngài chỉ nghe chỉ biết Baraj Lal
Ngự thần sủng ái bao năm, gợi bao hoài niệm
Hội hè xưa, ái phi, lễ nhạc chốn cung đình
Giờ đây, dẫu nghe ai ca ai hát
Cũng dửng dưng chẳng mảy may xúc động tâm tình.
                                    *
Lão sư Baraj Lal quấn khăn phơ phơ tóc bạc
Tay nhăn nheo gân guốc ôm đàn
Mắt mờ, gục đầu, nắn giây bắt nhịp,
Giọng già nua vòm điện cao nuốt mất cả lời ca
Như cánh chim tí hon cố bay lên trong giông bão bao la!
Triều thần khán giả ngáp dài, ồn ào, chán ngán
Kẻ bỏ ra về, người chê nóng, bàn tán xôn xao..
Lão sư cố bơi, tựa con thuyền trong bão
Ngón tay run trên phiếm nhạc tơ chùng, 

Nhạc vốn xuất từ cõi lòng hoan lạc
Nguồn nước tuôn giờ đây bị đá tảng đè lên
Rữa nát ra  giữa ồn ào huyên náo…
Lão sư quên lời ca, rối bời, sai nhịp lạc điệu
Nước mắt tuôn trào, nức nở tựa trẻ thơ..
Vua ngồi bên, ân cần vỗ về lão sư sủng ái,
Nắm tay nhau, bước khỏi điện cùng nhau..
Baraj xin nhà vua từ đây về sau
Chớ bắt triều thần nghe mình ca mình hát
Làn sóng mới, cung điệu mới,

Vua tôi mình, thời đại đã bỏ qua..
Ca sĩ vốn không làm ra nhạc khúc
Nhạc hát lên cần đồng điệu tri âm
Cố làm chi khi khán giả chẳng thiết quan tâm !
Khi sóng tạt đúng bờ, dội dạt dào bắt dính hòa âm
Khi gió thổi rung rừng cây, tất lao xao tiếng lá
Ứng dụng cả hai, hợp hôn đôi sức
Nhạc tuôn trào trên cõi thế gian
Chẳng tình yêu, thính giả ngu muội
Lấy đâu ra làn hát đẹp chuỗi ca hay!

(trích lược Broken Song)

KHI HAI THIÊN TÀI MẠN ĐÀM VỀ ÂM NHẠC

Ngày 14-7-1930 Tagore đã đàm luận với nhà bác học A.Einstein ở Berlin về vật lý, triết lý và nhất là về âm nhạc. Qua cuộc đàm luận có ghi lại này, Tagore tỏ ra rất am tường âm nhạc Tây phương và là một bậc thầy của nhạc truyền thống Ấn/Bengal. Vật lý nguyên tử cho thấy vũ trụ vừa tuân theo luật nhân-quả vừa có phần tự do bất định, vừa trật tự vừa vô trật tự, từ đấy hai người bàn luận trao đổi về âm nhạc, một nghệ thuật vừa cố định vừa bất định. Sau đây là phần phỏng dịch tóm lược theo mạng schoolofwisdom:

Einstein: Tôi tin rằng bất luận chúng ta làm gì hay sống thế nào cũng đều theo luật nhân quả (causality), tuy vậy cũng may là chúng ta không hiểu thông suốt nó.
Tagore: Trong nhân gian, có yếu tố co dãn, có sự tự do trong giới hạn nào đó giúp ta biểu lộ nhân cách riêng. Cũng như nhạc Ấn Độ không cứng nhắc cố định như nhạc Tây phương. Ở Ấn người soạn nhạc có thể đưa ra một cái khung tổng quát, một hệ thống âm điệu (melody) và nhịp điệu (rythmic arrangement), nhưng vẫn dành phần nào cho người trình diễn được linh động tự do…Chúng tôi tán thưởng người soạn nhạc với thiên khiếu tạo dựng những âm điệu phong phú tuyệt mỹ, nhưng chúng tôi vẫn mong người trình diễn mang tài riêng của mình vào để tạo nên những giai điệu uyển chuyển tô điểm thêm cho bản nhạc.

A.Einstein:…..Ở Âu châu âm nhạc đã tách rời quá xa nghệ thuật bình dân và tâm tư quần chúng, nó trở thành một nghệ thuật bí hiểm-secret art- với rất nhiều ước lệ và truyền thống cổ điển…ngay cả thay đổi uyển chuyển-variations- cũng được qui định sẵn…Thế lời lẽ trong bài ca Ấn có được tự do không ?
Tagore: Có chứ, ở Bengal chúng tôi, ca sĩ có thể chêm vào lời bình hay câu chuyện giữa bản nhạc, khán giả đôi khi rất thích thú nếu ca sĩ có thêm đôi lời xuất ý hay, duyên dáng.

A.Einstein: Còn hình thức âm độ-metrical form- có chặt chẽ lắm không ?
Tagore: Rất chặt chẽ-không thể đi quá đà uyển chuyển được, người hát phải giữ nhịp phách-rhythm and the time- Nhạc Tây phương thì có tự do về thời-time- nhưng không có tự do về âm điệu-melody.

A.Einstein: Nhạc Ấn có thể hát mà không cần lời không ?
Tagore: Có chứ, chúng tôi có loại ca với những lời vô nghĩa  (songs with unmeaning words), âm thanh chỉ là con tầu chuyên chở nốt nhạc. Ở Bắc Ấn âm nhạc là một nghệ thuật riêng, không phải là để diễn Lời hay Ý như ở Bengal, âm nhạc ở đấy vô cùng phức tạp và vi diệu, một thế giới âm điệu riêng...Nhạc cụ được dùng để giữ nhịp, khuếch đại và xuống sâu thăm  thẳm, chứ không dùng để hòa âm. Nhạc Tây phương thì âm điệu bị hòa âm áp đảo phải không ? ( melody suffered by the imposition of harmony.)?

A.Einstein: Đúng thế, đôi khi bị áp chế nặng, có khi hòa âm nuốt luôn âm điệu.
Tagore: Âm điệu với hòa âm cũng ví như thể nét vẽ với mầu sắc ( lines and colors) trong một bức tranh. Một bức tranh toàn nét vẽ cũng có thể đẹp, tô mầu sắc vào có khi làm bức tranh trở nên mơ hồ, vô nghĩa. Nhưng mầu sắc hòa hợp với nét vẽ cũng tạo được bức họa tuyệt mỹ, miễn là đừng che mất đừơng nét và phá mất giá trị riêng của chúng.

A.Einstein: Tiên sinh so sánh rất đẹp, đường nét có trước mầu sắc. Dường như âm điệu nhạc Ấn rất giầu trong cấu trúc hơn nhạc Tây phương, nhạc Nhật Bản hình như cũng thế.
Tagore: Rất khó phân tích tác động nhạc Đông lẫn nhạc Tây lên tâm trí. Tôi rất rung động khi nghe nhạc Tây phương, đồ sộ, tạo dựng thật vĩ đại. Lời ca trong nhạc Ấn rung cảm tôi xâu xa hơn, nhạc Tây phương hùng hồn, phông nhạc rộng lớn với cấu trúc Gothic…Tiếng dương cầm làm tôi băn khoăn bối rối, nghe vĩ cầm tôi thích hơn nhiều (1)

A.Einstein : Âm nhạc thật hay thì dù Đông hay Tây, cũng không thể phân tích mổ xẻ được.
Tagore : đúng thế, mà người nghe cảm nhận thế nào thì cũng ngoài suy luận…

A.Einstein:..bông hoa đỏ trên bàn kia, tôi với tiên sinh mỗi người thấy một khác.
Tagore: Tuy vậy vẫn có sự dung hòa (reconciliation), mỗi người thưởng thức theo một tiêu chuẩn chung ( the individual taste conforming to the universal standard).

Ghi chú (1) A.Eistein, 1879-1955 kém Tagore 18 tuổi, Nobel 1921, chơi violin rất hay, thuyết vũ trụ thống nhất trường của ông hẳn áp dụng trước tiên vào các bộ môn đa dạng, ở mức độ cao, khoa học vật lý hay nghệ thuật chỉ là một, đồng nguyên. Tagore nhắc tới nhạc Bắc Ấn có thể là loại nhạc kèn đồng âm vang giữa núi cao Hy Mã, Tây Tạng, sâu thăm thẳm, không cần lời.

Theo Internet

Trở về trang mục lục Lướt Web 5 Châu